Polski Alfabet Punktowy

Co może zmienić alfabet na rękawiczce?

Rękawiczka z alfabetem, dzięki swojej prostocie jest niesamowicie uniwersalnym narzędziem, które pozwala na osiągnięcie równości komunikacyjnej bez proszenia o pomoc, bez tłumaczenia, bez barier. W zatłoczonym i hałaśliwym miejscu, w urzędzie, w sklepie – rękawiczka z alfabetem umożliwia komunikację dotykową z kimś, kto nigdy wcześniej nie miał kontaktu z osobami z niepełnosprawnościami słuchu i/lub wzroku.

Większość popularnych i funkcjonujących alfabetów dotykowych nie opiera się na punktach, lecz na całym systemie znaków, linii i kółek kreślonych na dłoni. Powoduje to ogromny problem z przedstawieniem ich w jasny, klarowny sposób na rysunkach, co eliminuje możliwość korzystania z alfabetów w sytuacji komunikacji z osobami nieprzyzwyczajonymi do kontaktu z osobami głuchoniewidomymi.

Jak powstawał alfabet?

Inspiracją były działania Grzegorza Kozłowskiego, który rozpoczął pracę nad rękawiczką w latach 80 XX wieku. W trakcie pierwszych turnusów rehabilitacyjnych dla głuchoniewidomych, a następnie dzięki działaniom Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym (TPG), układ liter i znaków był szczegółowo dopracowywany i testowany.

Polski alfabet dotykowy opiera się na tym doświadczeniu oraz na rozwiązaniach historycznych, takich jak alfabet siostry Emanueli Jezierskiej (Franciszkanki z podwarszawskich Lasek), który powstał z potrzeby pracy z pierwszą głuchoniewidomą uczennicą w zakładzie.

Później, był dopracowywany na podstawie systemów innych alfabetów dotykowych — przede wszystkim alfabetu Lorme’a i alfabetów powstałych na potrzeby innych języków.

Dla kogo jest ten alfabet?

Dla osób głuchoniewidomych – by odzyskały sprawczość i kontrolę nad sytuacją.

Dla osób widzących i słyszących – by nie bały się pierwszego słowa.

Dla instytucji – by tworzyć prawdziwą dostępność, a nie tylko na papierze.

Pobierz przewodnik po Polskim Alfabecie Punktowym

Pobierz PDF

Download the guide to the Polish Tactile Alphabet

Download PDF

załącznik nr.1, Polski Alfabet Punktowy-01

Spis Treści :

Słowem wstępu
Krótko o metodach komunikacji z osobami głuchoniewidomymi
Historia powstawania Polskiego Alfabetu Punktowego
Alfabet w teorii
Alfabet w praktyce
Jak zrobić własną rękawiczkę?
Przyszłość alfabetu
Podziękowania i kontakty

Słowem wstępu

„Dostęp do komunikacji jest prawem człowieka, jest też jego naturalną potrzebą, którą pragnie zaspokajać.”

Brzmi to banalnie, dla niektórych z nas może wręcz jak „oczywista oczywistość”, lecz dla osób z niepełnosprawnością wzroku i/lub słuchu tak nie jest.

Przyczyn tego stanu rzeczy jest wiele. Najważniejszą i podstawową jest to, że odbieramy komunikaty dźwiękowe za pomocą słuchu, komunikaty wizualne zaś za pomocą wzroku.

Gdy te zmysły są uszkodzone, wspomniane komunikaty docierają do nas z trudem bądź wcale nie docierają. Konieczne jest stosowanie alternatywnych sposobów i metod komunikacji, czyli przede wszystkim, technologii wspomagających oraz wspierających.

I tu pojawia się kolejna przyczyna marginalizacji i wykluczenia osób z niepełnosprawnością sensoryczną, w tym przede wszystkim głuchoniewidomych. Jest to brak świadomości społecznej, brak wiedzy na temat ograniczeń, z jakimi mierzą się te osoby, sposobów ich przełamywania.

Brakuje też rozwiązań systemowych — odpowiednich przepisów i rozwiązań organizacyjnych, w tym instytucjonalnych gwarantujących w sposób holistyczny dostępność komunikacji.

Jest również wiele innych, bardziej przyziemnych przyczyn np. brak funduszy na pokrycie kosztu pracy specjalistów pośredniczących w komunikacji lub zakup niezbędnego sprzętu spomagającego słyszenie i widzenie.

Wymienione rozwiązania umożliwiające komunikację z osobami głuchoniewidomymi wymagają od otaczających ich osób znajomości metod komunikacji albo zdobycia funduszy na zakup sprzętu, zazwyczaj niemałych.

Istnieje jednakże rozwiązanie, które nie jest tymi mankamentami obarczone. Jest to właśnie Polski Alfabet Punktowy, nad którym prace rozpoczęły się jeszcze w latach 80-tych XX wieku. Rozwiązanie to jest bardzo proste, uniwersalne, wygodne i skuteczne. Nie wymaga od osoby widzącej i słyszącej niczego więcej, jak znajomości pisma – osoba głuchoniewidoma musi ten sposób komunikacji poznać, ale też nauczy się go szybciej niż innych wymienionych metod komunikacji.

Jak on działa? Jak doszło do powstania Polskiego Alfabetu Punktowego? Dlaczego jest on taki skuteczny? Dlaczego jest takie, a nie inne rozmieszczenie liter? Jak wykonać własną, osobistą
rękawiczkę?

Tego wszystkiego dowiecie się w tej publikacji.

Gwarantujemy – dzięki tej metodzie komunikacja z osobą głuchoniewidomą stanie się łatwa, przyjemna, skuteczna.

Grzegorz Kozłowski
głuchoniewidomy autor
Polskiego Alfabetu Punktowego

Krótko o metodach komunikacji z osobami głuchoniewidomymi

Głuchoślepota jest specyficznym rodzajem niepełnosprawności sprzężonej, która dotyka pomiędzy 0,2% a 2% populacji1

W Polsce dokładna liczba nie jest znana, ponieważ nie funkcjonuje osobna kategoria niepełnosprawności dla osób z jednoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu

Na skutek zmiany stylów życia i starzejącej się struktury demograficznej można się spodziewać, że liczba głuchoniewidomych będzie wzrastać.

Second Global Report on the
Situation of Persons with Deafblindness

W Europie liczba ta
sięga około 2,5 miliona.

Szacuje się, iż około 90% informacji z otoczenia człowiek zdobywa przy pomocy narządu wzroku, a 8% przy pomocy słuchu.

W przypadku jednoczesnego uszkodzenia tych dwóch zmysłów niemożliwa jest kompensacja niedostatku widzenia przez słuch, tak jak bywa u niewidomych, a w przypadku osób głuchych, odwrotnie – tzn. niedostatek słyszenia nie może być kompensowany przez wzrok.

W związku z tym głuchoślepoty nie można traktować jako prostej sumy tych dwóch niepełnosprawności, gdyż rodzi ona dodatkowe problemy, nieznane dla występującej osobno dysfunkcji – zrokowej, bądź słuchowej3

Niektórzy urodzili się z tą niepełnosprawnością, inni zaczęli tracić wzrok i słuch w późniejszym wieku. Powoduje to, że nie ma jednego zestawu rozwiązań czy narzędzi komunikacyjnych, które sprawdziłyby się dla każdego.

Niektórzy głuchoniewidomi korzystają z indywidualnego zestawu metod komunikacji – dlatego każda forma wsparcia musi być elastyczna, dostępna i spersonalizowana.

Problem braku dostępu do komunikacji powoduje izolację społeczną (Hersh, 2013; Jaiswal i inni, 2020). Rozwiązaniem tego problemu mogą być alternatywne metody komunikacji osób głuchoniewidomych.

Osoby głuchoniewidome w dużej mierze korzystają lub adaptują do swoich warunków metody komunikacji wykorzystywane przez osoby pełnosprawne, g/Głuche i/lub Niewidome.
Różnego rodzaju alfabety czy technologie komunikacyjne wymagają znajomości zasad języka używanego przez otoczenie, nawet jeśli pierwszym językiem danej osoby jest język migowy.

Głuchoniewidomi często korzystają ze wsparcia technologicznego (aparaty słuchowe, implanty słuchowe, pętle indukcyjne), komputerów, smartfonów, znają i posługują się językiem migowym, czytają z ruchu warg. Te metody zostały przejęte od środowiska osób słabosłyszących i g/Głuchych
.

Od osób słabowidzących i niewidomych, osoby głuchoniewidome przyjęły rozwiązania takie jak korzystanie z audiodeskrypcji, korzystanie z programów komputerowych przekładających tekst na mowę, używanie specjalnych okularów, lup i/lub innych przyrządów optycznych poprawiających widzenie.

Ważne są również różnego rodzaju metody haptyczne, czyli te, które opierają się na dotyku. To właśnie one często stają się kluczowe wtedy, gdy możliwości korzystania ze wzroku i słuchu są
minimalne lub żadne.

Przykłady takich metod to kreślenie liter na dłoni, alfabet Lorma, daktylografia (czyli alfabet palcowy głuchych), alfabet Braille’a (drukowany lub do dłoni) oraz inne formy przekazywania informacji przez bezpośredni kontakt fizyczny – np. stuknięcia, prowadzenie po kształtach lub rytmiczne sygnały. Metody haptyczne są szczególnie cenne w kontaktach indywidualnych (1:1), ponieważ nie wymagają technologii, są szybkie do nauczenia i umożliwiają realne porozumienie nawet w trudnych warunkach – np. hałasie, ciemności lub w nieznanym otoczeniu.

Historia powstawania Polskiego Alfabetu Punktowego

CO MOŻE ZMIENIĆ ALFABET NA RĘKAWICZCE?

Rękawiczka z alfabetem, dzięki swojej prostocie jest niesamowicie uniwersalnym narzędziem, które pozwala na osiągnięcie równości komunikacyjnej bez proszenia o pomoc, bez tłumaczenia, bez barier.
W zatłoczonym i hałaśliwym miejscu, w urzędzie, w sklepie – rękawiczka z alfabetem umożliwia komunikację dotykową z kimś, kto nigdy wcześniej nie miał kontaktu z osobami z iepełnosprawnościami słuchu i/lub wzroku.

Większość popularnych i funkcjonujących alfabetów dotykowych nie opiera się na punktach, lecz na całym systemie znaków, linii i kółek kreślonych na dłoni.

Powoduje to ogromny problem z przedstawieniem ich w jasny, klarowny sposób na rysunkach, co eliminuje możliwość korzystania z alfabetów w sytuacji komunikacji z osobami nieprzyzwyczajonymi do kontaktu z osobami z niepełnosprawnościami wzroku i słuchu.

POCZĄTKI PRACY NAD ALFABETEM

Inspiracją były działania Grzegorza Kozłowskiego, który rozpoczął pracę nad rękawiczką w latach 80 XX wieku. W trakcie pierwszych turnusów rehabilitacyjnych dla głuchoniewidomych,
a następnie dzięki działaniom Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym (TPG), układ liter i znaków był szczegółowo dopracowywany i testowany.

Polski alfabet dotykowy opiera się na tym doświadczeniu oraz na rozwiązaniach historycznych, takich jak alfabet siostry Emanueli Jezierskiej (Franciszkanki z podwarszawskich
Lasek), który powstał z potrzeby pracy z pierwszą głuchoniewidomą uczennicą w zakładzie.

Później, był dopracowywany na podstawie systemów innych alfabetów dotykowych — przede wszystkim alfabetu Lorme’a i alfabetów powstałych na potrzeby innych języków.

CZY WIESZ, ŻE…

Raporty organizacji takich jak WFDB czy SENSE UK podkreślają, że największą barierą komunikacyjną dla głuchoniewidomych nie są technikalia, ale brak wiedzy i odwagi w społeczeństwie.

Prosty materiał – jak ta rękawiczka – jest bardzo łatwym i praktycznie bezkosztowym rozwiązaniem.

Alfabet w teorii

OGÓLNE ZASADY

Komunikacja przy pomocy rękawiczki jest bardzo
intuicyjna. Osoba potrzebująca takiego wsparcia
zakłada rękawiczkę na dłoń, a rozmówca kolejno
dotyka oznaczonych liter, tworząc w ten sposób
pojedyncze słowa. Później, jeżeli rozmówcy są
zaznajomieni z metodą, można usprawniać szybkość
przekazu, poprzez przeciąganie palcem po literkach,
np. pisząc wyraz „NIE”.

PRZEKAZYWANIE EMOCJI

Dotyk również może przekazywać emocje.
Rozmówca, pisząc szybciej lub wolniej, silniej
lub słabiej dotykając konkretnych punktów, może
komunikować zdenerwowanie, spokój, śmiech etc.
Dotykanie osoby, z którą się rozmawia, wymusza
również lepsze rozumienie komunikatów. Jeżeli
prowadzona rozmowa jest silnie emocjonalna,
dotykanie różnych części ciała rozmówców,
obejmowanie się, trzymanie dłoni, istotnie wspierają
ogólny przekaz.

INTERPUNKCJA

Alfabet w użyciu jako metoda wspierająca komunikację nie potrzebuje odpowiednich znaków interpunkcyjnych. Zaznaczone na rękawiczce stają się rozproszeniem wizualnym dla osób, które
nie są biegłe w tej metodzie. Używanie znaków interpunkcyjnych może być przeszkodą do zrozumienia istoty przekazu.

Jednak dla osób całkowicie głuchych i niewidomych jednocześnie zasady interpunkcji są ważniejsze, ponieważ alfabety dotykowe i metody haptyczne stają się ich podstawowymi metodami komunikacji.

SPACJA

Podstawowym znakiem jest spacja, czyli dotknięcie całej dłoni rozmówcy, tak jakbyśmy chcieli przybić lekką piątkę osobie głuchoniewidomej.
Warto zauważyć, że wraz z nauką alfabetu zanika konieczność używania tego znaku. Tak jak wjęzykach fonicznych, rozmówca naturalnie robi krótką przerwę przed napisaniem kolejnego słowa.

TAK/POPRAWNIE

Podwójne „przybicie piątki” oznacza „tak/ poprawnie”. Osoba głuchoniewidoma, mając odpowiedni kontekst sytuacyjny i domyślając się, jakie słowo pisze rozmówca, często je dopowiada.

Wtedy, jeżeli dopowiedzenie jest poprawne, zamiast dotykania kolejnych liter składających się na wyraz, można po prostu dwa razy poklepać jej dłoń i zacząć pisać kolejny wyraz.

NIE/NIEPOPRAWNIE

Podobnie zamiast pisać „nie/niepoprawnie” można wykonać gest zamazywania. Tak, jak zmazuje się litery napisane na tablicy.

WIELKIE LITERY

W trakcie prac nad alfabetem został również podniesiony aspekt tworzenia wielkich liter jako wyraz szacunku, przy pisaniu nazw własnych, etc.
Został zaproponowany sposób ich zaznaczania, choć w praktyce nawet sam autor rzadko z niego korzysta. Przykładowo, pisząc imię „Marta”, można wykonać linię z boku palca wskazującego, od podstawy palca do końca, a następnie dotknąć litery M.

Osoby, dla których alfabet jest metodą pomocniczą, często nie odczuwają potrzeby korzystania z przecinków, kropek etc. Wszystkie te znaki przekazywane są „na wyczucie”, podobnie jak w mowie fonicznej. Kiedy jednak rozmówca pisze długo i poprawna interpunkcja zaczyna być bardziej istotna dla rozumienia przekazu, warto ją stosować. Również warto pamiętać o interpunkcji
przy potencjalnym wykorzystywaniu tego alfabetu w edukacji osób głuchoniewidomych.

RODZAJE PUNKTÓW NA DŁONI

ALFABET Z PODZIAŁEM NA KATEGORIE

Alfabet w praktyce

SYTUACJE Z ŻYCIA

Jesteś na dworcu. Jest hałas. Nie wiesz, czy nadjeżdżający pociąg to Twój.

Zamiast pytać na głos, podajesz rękę i prosisz:

„Czy może mi pan napisać na dłoni, dokąd jedzie ten pociąg”?

Spotkanie w grupie. Jest głośno, kilka osób mówi naraz. Tracisz wątek.

Ktoś dotyka Twojej dłoni i zaczyna pisać:

„Rozmawiamy o planie wyjazdu. Jak będzie ciszej, wszystko ci podsumuję i będziesz miał czas na wypowiedzenie swojego zdania”.

ZWROTY, KTÓRE WARTO ZNAĆ Dotykaj punktów w kolejności opisanej przez strzałki.

CO MÓWIĄ OSOBY, KTÓRE JUŻ ZNAJĄ ALFABET?

“Kiedy moja najmłodsza córka miała 5 lat, okropnie się rozchorowała i absolutnie nie mogłem jej zrozumieć. Pisać na rękawiczce nauczyła się szybciej niż czytać czy pisać w szkole”.

Grzegorz Kozłowski

„Dzięki rękawiczce rozmowa stała się możliwa w sekundę”.

Bogusława Żywna

„Mój asystent nie znał alfabetu Lorme’a, a korzystania z rękawiczki nauczył się w mig, kiedy jechaliśmy na konferencję w Katowicach”.

Bogusława Żywna

„To jest rozwiązanie, które jest idealnym uzupełnieniem każdej sytuacji, w której muszę z kimś porozmawiać, a nie mam do tego sprzyjających warunków”.

Krzysztof Wostal

Jak zrobić własną rękawiczkę?

KROK 1: ZBIERZ MATERIAŁY

Wielką zaletą alfabetu dotykowego do dłoni, jest fakt, że jest niemalże bezkosztowa w wykonaniu i każdy może mieć rękawiczkę idealnie dopasowaną do swojej dłoni.

KROK 2: NANIEŚ LITERY

Nanieś litery na rękawiczkę wg pokazanego schematu. Jeżeli niewystarczająco dobrze widzisz, poproś kogoś o pomoc. Precyzja w nanoszeniu liter na rękawiczkę jest dosyć istotna, aby uniknąć błędów w nadawaniu i rozumieniu komunikatów.

Najlepiej jest pisać litery, mając rękawiczkę założoną na dłoń. Dzięki temu ich ustawienie będzie bardziej precyzyjne, a także unikniesz sytuacji, w której kształt dłoni zniekształci wygląd liter.

Ponieważ większość populacji jest praworęczna, na schematach przedstawiony jest układ liter na wewnętrznej stronie lewej dłoni. Jeżeli jednak nie jest to dla ciebie wygodne rozwiązanie, możesz nanieść litery na jej zewnętrzną część, lub zmienić dłoń.

Aby zapewnić jak najlepszą czytelność:

Najlepiej używaj liter DRUKOWANYCH.
Staraj się pisać litery tą samą wielkością. Dobierz ją tak, aby litery nie nachodziły na siebie oraz aby został zachowany odstęp między poszczególnymi punktami. Zminimalizuje to ryzyko
pomyłek w trakcie korzystania z rękawiczki.
Szczególnie starannie zaznacz litery, które mogą być do siebie podobne, jeżeli zostaną niedbale napisane. Przykładowo, O, C, G.

NA CO WARTO ZWRÓCIĆ UWAGĘ?

KOLOR

Dobierz odpowiednie dla siebie kolory. Z naszego doświadczenia najlepiej wybrać kolory dobrze ze sobą kontrastujące. Przykładowo, białą rękawiczkę i czarny marker. Ale możliwości wyboru jest nieskończenie wiele. Jeśli chcesz, możesz wykonać kilka różnych wersji kolorystycznych.

ROZMIAR

Wybierz rękawiczkę w odpowiednim dla siebie rozmiarze. Za mała rękawiczka może być po prostu niewygodna, a za duża może się przesuwać na dłoni w trakcie używania, marszczyć etc.

MATERIAŁ

Najlepiej jest wybrać rękawiczkę bawełnianą lub z innego oddychającego materiału. Wybierz materiał, który nie będzie zbyt gruby. Dzięki temu będziesz miał/a lepsze czucie naciskanych punktów.

Przyszłość alfabetu

Alfabet jest bardzo prosty i w swojej podstawowej wersji nie ma zaznaczonych polskich znaków.
To oznacza, że bardzo łatwo go dostosować do wszystkich innych języków opierających się na alfabecie łacińskim.

Dużym plusem alfabetu jest fakt, że jest on punktowy.
Możliwe jest łączenie liter w słowa za pomocą „przeciągania” palca, ale jest to tylko ułatwienie służące przyspieszeniu komunikacji.

Dzięki temu, że nie jest to konieczność, można w prosty sposób dostosowywać układ liter do dłoni, dodawać znaki specjalne i litery charakterystyczne dla poszczególnych języków.

Co więcej, polski Głuchoniewidomy inżynier, Przemysław Nastaj, rozpoczyna również pracę nad potencjalnym opracowaniem rękawicy robotycznej, która mogłaby być podłączana do komputera czy telefonu (przewodowo lub bezprzewodowo, np. przez Bluetooth).

Podziękowania i kontakty

AUTORKA

Praca powstała na potrzeby pracy magisterskiej pod tytułem „Komunikacja z osobami głuchoniewidomymi”, pisanej na Uniwersytecie Wrocławskim.

Agnieszka Kozłowska – aga.kozlowska00@gmail.com

OPRACOWANIE GRAFICZNE

Anna Rózga – anna.m.rozga@gmail.com

WSPARCIE MERYTORYCZNE

Polska Fundacja Osób Słabosłyszących
strona www www.pfos.org.pl
mail biuro@pfos.org.pl

Grzegorz Kozłowski – grzegorz.kozlowski@pfos.org.pl

Anna Nawrot – anna.nawrot@pfos.org.pl

WSPARCIE NAUKOWE

Karolina Lachowska – karolina.lachowska@uwr.edu.pl

oraz zespół prowadzących specjalność Communication design na kierunku Komunikacja wizerunkowa na Wydziale Komunikacji Społecznej i Mediów Uniwersytetu Wrocławskiego.